Opinie – Op de Stemwijzer van Hattem, ontwikkeld door de Stentor en ProDemos, is een van de stellingen De inwoners van Hattem moeten over belangrijke onderwerpen hun mening kunnen geven via een referendum. Een stelling over een referendum is opmerkelijk, want dit onderwerp heeft nog nooit in Hattem gespeeld, maar los daarvan, het is interessant om te kijken wat de zeven Hattemse partijen hebben geantwoord en wat er wordt gezegd over participatie. Maar, wat is eigenlijk participatie?
Eerst de antwoorden. HattemCentraal, Algemeen Belang, D66 en GroenLinks-PvdA zijn het eens met de stelling.
HattemCentraal: Zo kan volgens HattemCentraal de afstand tussen politiek en samenleving worden verkleind, en de gemeente is daarmee dienstbaar aan haar inwoners.
Algemeen Belang Hattem: Bij uitzondering. Alleen bij heel belangrijke onderwerpen met veel impact voor de hele gemeenschap. Burgerberaad kan een betere oplossing zijn.
D66: Inwoners moeten meer directe invloed krijgen bij belangrijke keuzes. Nieuwe vormen van inspraak, zoals burgerpanels of raadplegende referenda, kunnen daarbij helpen. Bij complexe besluiten met grote gevolgen blijft de gemeenteraad verantwoordelijk voor een zorgvuldige afweging.
GroenLinks-PvdA: Een burgerberaad is nóg eerlijker dan een referendum. De organisatie hiervan is helaas erg kostbaar. SamenHattem geeft de inwoners ook een platform.
De ChristenUnie is het niet eens met de stelling maar ook niet oneens: Een goed bestuur is betrouwbaar, benaderbaar en dichtbij. In Hattem blijft onze inzet een gemeentebestuur dat luistert naar inwoners, duidelijk is in besluitvorming en openstaat voor samenwerking. Een referendum is een middel en geen doel.
Deze partijen zijn het met de stelling oneens.
CDA: Bij belangrijke besluiten dient een goed participatietraject te worden gevolgd.
VVD: Er is al een referendum iedere vier jaar en dat noemen we de gemeenteraadsverkiezingen. Voor beslissingen die burgers direct raken, bijvoorbeeld woningbouw naast de deur, gaan we actief participeren met de bewoners.
Wat is wat?
Om te weten wat hier gezegd wordt, is uitleg van begrippen noodzakelijk, bijvoorbeeld het begrip burgerberaad. De Correspondent zegt daarover: ‘Een burgerberaad is een manier om politieke besluitvorming te crowdsourcen, oftewel: vanuit de samenleving te laten komen. Een groep gelote burgers doet, op basis van uitgebreide informatie en overleg, aanbevelingen over beleid. De deelnemers aan een burgerberaad vormen een dwarsdoorsnee van de samenleving.’
Een burgerberaad organiseren is tijdrovend en kostbaar. Het voordeel is, dat burgers worden aangesproken op hun exportrol en dat alle perspectieven worden meegenomen.
Bij een referendum wordt een complex onderwerp meestal teruggebracht tot een voor-of-tegen-vraag (De Correspondent).
Het nadeel van een referendum is, dat de achterliggende waarden en wensen niet bekend worden, dus je krijgt geen informatie wat je kunt vertalen naar beleid. Eigenlijk weet je niet waarom iemand voor of tegen is.
Schadelijk
GroenLinks-PvdA noemt SamenHattem als platform om in contact te komen met burgers. Dit is een vorm van contact, maar is het participatie?
Het begrip participatie wordt vaak gebruikt, ook in de antwoorden hierboven, maar wat we er gezamenlijk mee bedoelen…? Er zijn verschillende beelden van participatie, wat lastig praten is als je niet van elkaar weet wat je ermee bedoelt. Daardoor ontstaan er teleurstellingen en onbegrip. Als burgers het idee gegeven wordt dat meedenken meebeslissen is, dan komen ze van de koude kermis thuis. Zien ze het als een sinterklaaslijstje, dan worden ze teleurgesteld over het gebruik ervan. Luisteren is niet doen wat de ander wil horen, maar proberen te verstaan wat de ander werkelijk wil zeggen. Denken bestuurders dat ze met ja- en nee-antwoorden goed geïnformeerd zijn, dan is dat schadelijk. Inzicht in onderliggende zorgen en belangen, in wensen en de diepste waarden die gewogen kunnen worden tijdens het ontwikkelen van beleid blijft achterwege.
Dit alles schaadt de democratie, omdat burgers ontevreden en teleurgesteld afhaken en bestuurders het gevoel krijgen dat ze het nooit goed doen terwijl ze zo hard werken ‘vanuit algemeen belang’.
Wat is participatie
Veel Nederlandse overheden gebruiken de participatieladder van Sherry Arnstein en zeggen dat ze aan participatie doen. In werkelijkheid passen ze vooral de lagere treden toe zoals informeren, raadplegen en adviseren. Dit zegt Onno de Vries, adviseur, procesbegeleider, facilitator of trainer op LinkedIn over participatie. Hij publiceerde dit met de kop Participatie is een kunst, geen kunstje. Ze presenteren dit als participatie, terwijl de ontwikkelaar van de participatieladder deze vormen bestempelde als schijnparticipatie (’tokenism’). Haar ladder was bedoeld als kritiek op dit soort praktijken. Dat overheden haar model gebruiken om deze werkwijze te legitimeren vindt De Vries zorgelijk: óf ze kiezen bewust voor beperkte invloed van inwoners, óf ze begrijpen onvoldoende wat echte participatie inhoudt.
Vaak mogen burgers hun mening geven, maar ze hebben geen echte invloed. Er is pas sprake van échte participatie wanneer macht daadwerkelijk wordt gedeeld (‘citizen control’), aldus De Vries in lijn met het oorspronkelijke ontwerp. Dat begint bij partnerschap, waar overheid en burgers samen plannen en kaders bepalen. Dat kan in verschillende vormen. Bij inwonersparticipatie krijgen burgers beslissingsruimte en budget binnen vooraf gestelde kaders. Bij overheidsparticipatie komt het idee uit de inwoners, ligt de regie volledig bij inwoners en faciliteert de overheid, denk aan Green Deal.
Echte participatie betekent volgens De Vries accepteren dat burgers meebeslissen en dat uitkomsten anders kunnen zijn dan de overheid vooraf had bedacht. Zonder machtsdeling is participatie volgens Arnstein en De Vries een illusie.
Hattem
De komende jaren zal duidelijk worden hoe de zeven Hattemse partijen participatie vormgeven. Is ‘openstaan voor samenwerking’ (ChristenUnie) participatie en zo ja, hoe wordt dit concreet ingevuld? Gaat de VVD werkelijk een partnerschap aan bij beslissingen die burgers direct raken, omdat ze ‘actief gaan participeren’? Googel op participatie en je vindt de definitie: Participatie is actieve deelname. Maar, verstaat de VVD onder actief? De komende vier jaar zullen we het ontdekken.
Is het een overweging om het digitale stemloket SamenHattem geen participatie meer te noemen? Zie de lijn van De Vries. SamenHattem is volgens zijn definitie geen actieve deelname aan het democratisch spel van macht, geen partnerschap. Bovendien, burgers kunnen in dit proces niet goed afwegen, want ze kunnen de consequenties niet overzien van hun keuze. En, niemand weet wie deze peiling invult (jong, oud, leefsituatie etc.), wat de dieperliggende waarden en wensen zijn, maar ook niet hoe de uitkomsten van SamenHattem worden gebruikt. Uitgaande van de goede intentie van de raad zullen de uitslagen van dit platform gewogen worden tijdens het beslismoment van de raad, maar volgens de Arnstein-definitie van participatie kun je bij SamenHattem niet spreken over samenwerken, meebeslissen of machtsdeling.
Partners
Een van de succesfactoren is dat participatie navolgbaar moet zijn. Hoe start je met welke argumenten en mogelijkheden. D66 zegt in haar Stemwijzer-antwoord: ‘Bij complexe besluiten met grote gevolgen blijft de gemeenteraad verantwoordelijk voor een zorgvuldige afweging.’ Vanzelfsprekend, deze verantwoordelijkheid kan nooit uit handen gegeven worden. Maar wees vooraf helder in hoe je partner van burgers wilt zijn. Stel, dit wordt de nieuwe richtlijn voor de komende vier jaar: Klip en klaar zijn over partnerschap. Is partnerschap mogelijk in besluitvorming? In welke vorm wordt die aangegaan? Is het niet mogelijk, licht toe hoe je tot die keuze bent gekomen. Als we als burgers weten waar we met meedoen aan toe zijn en kunnen begrijpen waarom er keuzes worden gemaakt, zou dit onze lokale democratie kunnen helpen? Zou dit het werk van onze volksvertegenwoordigers inzichtelijker maken én leefbaarder voor de burgers én voor henzelf, omdat er meer vanuit wederzijds partnerschap wordt gewerkt? En zouden we dan als burgers afscheid gaan nemen van de sinterklaaslijstjes alszijnde instructieboeken richting gemeentebestuur?
Welke ladder ook gebruikt gaat worden, als burger en volksvertegenwoordiger van elkaar weten waar de ladder voor staat en bij elk gebruik daarvan helder is hoe het besluitvormingsproces in elkaar zit, wordt de samenwerking beter en onze democratie krachtiger. Samen Hattem.
Hattem Actueel
Op 7 maart praat ik om 11 uur met Algemeen Belang en de ChristenUnie verder over dit onderwerp.
