De Verkentoren wordt op dit moment van alle kanten bekeken. Bestuurlijk, door de boa’s, door buren en andere oplettende Hattemers, maar ook door de nieuwsredactie. We doken in de geschiedenis van de toren.
Sommige Hattemers denken dat de naam Verkentoren van het werkwoord verkennen komt. Dat is niet juist. De naam komt van varkens. Het bewijs vinden we in de rekeningen van de Hoenwaard (toen een grote gemeenschappelijke weide) van 1576 en 1582. Daar vinden we verkenstoren in drie posten alle keren geschreven met -s. Dat moet wel van varkens komen en kan niet van verkennen afkomstig zijn. Aldus Gerrit Kouwenhoven. Als streekarchivaris schreef hij dit in 2014. Zijn artikel is bewaard gebleven in het streekarchief van Epe, Hattem, Heerde.
Heemkunde Hattem bevestigt op de website MijnGelderland dat de naam inderdaad iets met varkens te maken heeft. Aan de naamgeving van de Verkentoren zit een verhaal verbonden dat te maken heeft met een van de vele belegeringen die de stad Hattem heeft moeten doorstaan als strategisch gelegen vestingstad. Hattem kon de belegeringen vaak gemakkelijk afslaan, omdat er meestal nog voldoende voedsel in de stad aanwezig was als de legers van de vijand de stadsbewoners probeerden uit te hongeren. Bovendien hadden ze genoeg wapens om de vijanden af te slaan als ze de stad met geweld probeerden te veroveren.
De bewoners werden het echter wel snel zat om te wachten totdat de belegeraars zich gewonnen gaven. Daarom kwam een van de bewoners, Jan de Slager, met een stoutmoedig plan. Om een idee te krijgen van wat dat plan inhield: hij klom met een varken op zijn schouders de trappen van de Verkentoren (klemtoon op vèr) op.
De stad was volgens Kouwenhoven eigenaar van de toren. De Hoenwaard was pachter/gebruiker. Begin 17e eeuw werd de toren afgebroken. Daar verrees een huis, nu Kerkhofstraat 8.
Verkentoren verhuisd
De huidige Verkentoren is dus niet de Varkenstoren/Verkenstoren van toen. Waar de huidige Verkentoren staat, stond eerder de Lenartstoren. De fundamenten van de toren werden in de jaren 80 ontdekt en opgegraven door Heemkunde Hattem. Wanneer de toren precies is afgebroken, is niet bekend. Op de huidige plek stond een prieel, waarschijnlijk rond 1865 gebouwd, toen baron Van Ittersum eigenaar was van het Hoge Huis. In 1982 was het prieel in slechte staat. Vrijwilligers van Hartje Groen en Heemkunde Hattem restaureerden het. In 2015 wilde de gemeente het opnieuw vervallen prieel slopen, maar veel inwoners waren tegen. Na een petitie met bijna vijfhonderd handtekeningen werd het prieel gerenoveerd dankzij Stichting Stadskern Hattem, aldus de Stentor die in 2023 onderzoek deed.
Wie gaf de naam
Blijft de vraag: waarom is het prieel Verkentoren gaan heten? Kouwenhoven: ‘Het was mijn illustere voorganger als gemeentearchivaris Frederic Adolph Hoefer die begin twintigste eeuw uit de volksmond optekende dat de Verkentoren ergens aan de Zuidoostkant van de stad moet zijn geweest. Daarom projecteerde hij – waarschijnlijk in zijn artikel De vesting Hattem en haar kasteel, Bijdragen en mededelingen Gelre 1904, nummer 7 – die naam op de perfect op de Zuidoosthoek van de vesting, waar nu het prieel is van zijn eigen achtertuin, want ook hij heeft het Hoge Huis bewoond. Maar daar was oorspronkelijk de Lenartstoren.’
Kouwenhoven eindigt zijn schrijven in 2014 met een taallesje. In de jaren 1576-1582 kende men het woord verkennen nog niet: ‘Verkennen is een jonger woord en werd eerst gebruikt als men echt op pad ging om ergens in den vreemde de omgeving te bespieden en niet als men stil in een vesting zat.’