Zaterdag gaat het radioprogramma Hattem Actueel over mentale gezondheid. Tussen 10 en 12 uur ontvangt Elisabeth ter Horst gasten die het onderwerp belichten. Een van hen is Anjana Gort. Zij is niet alleen collega-presentator, maar tevens als ervaringsdeskundige bekend met mentale gezondheidsproblemen vanwege ondervoeding. Voorafgaand aan de uitzending publiceert ze dit achtergrondverhaal.
Toen mij gevraagd werd een column te schrijven als bijdrage aan een uitzending over mentale problemen, gerelateerd aan Blue Monday, wist ik het deze keer direct, want ik wilde eens een nieuwe invalshoek voor Blue Monday. Ik wilde een licht laten schijnen op een veelvoorkomend, maar te weinig onderkend probleem, namelijk de mentále gevolgen van ondervoeding bij dementie, medische aandoeningen en eetstoornissen als anorexia en arfid.
Geen energie meer
Wat doet ondervoeding nu echt, concreet? Het zorgt allereerst fysiek voor problemen. Het zorgt ervoor dat er niet genoeg energie meer is om goed te kunnen functioneren. Dat uit zich zowel subtiel: denken wordt trager, zoeken naar woorden, minder scherp zijn waar iemand normaal heel zorgvuldig is, dingen vergeten, als wat meer zichtbaar: bewegingen worden wankel of vertraagd, per ongeluk dingen laten vallen, tot nog meer zichtbaar: complexere taken kosten moeite of heel gewone dagelijkse handelingen als douchen en aankleden worden zwaar. Heel concreet: er is eigenlijk geen energie meer voor het leven en de wereld. Alles is teveel.
Eenzaamheid
Wat gebeurt er vervolgens? Mensen gaan zich terugtrekken. Niet omdat ze depressief zijn – wanneer ondervoeding een puur medisch probleem is – maar wel omdat ze geen energie meer voor de wereld en het leven hebben. Dit terugtrekken leidt tot een isolement; nergens meer aan deelnemen want alles is teveel. Dit isolement kan uiteindelijk leiden tot eenzaamheid, somberheid, en gemis aan hoe het was of zou moeten zijn. Dat is waar mentale problemen ontstaan.
Somberheid
Maar dat is nog niet alles. Ondervoeding doet nog iets diepers. Het lichaam komt tekort, wat betekent dat niet-essentiële processen worden teruggeschroefd. Ook emotionele verwerking en motivatie vallen daaronder. De aanmaak en werking van neurotransmitters die betrokken zijn bij stemming, beloning en motivatie, raken verstoord door een tekort aan energie, bouwstoffen, vitamines en mineralen. Hierdoor kunnen emoties afvlakken: blijheid wordt minder intens, interesse en initiatief nemen af. Niet omdat iemand deze gevoelens niet meer heeft, maar omdat er simpelweg geen energie meer is om ze te dragen en te uiten. Positieve prikkels bereiken iemand minder omdat er geen energie is om ze te verwerken, terwijl energietekort, vermoeidheid en zwaarte constant aanwezig blijven. In die leegte krijgt somberheid makkelijker ruimte. Dit betekent niet dat iemand per definitie depressief hoeft zijn, maar wel dat hij minder van het leven ervaart. Er is minder verbinding. Zo kan ondervoeding geleidelijk leiden tot mentale klachten die sterk lijken op somberheid of depressie, maar die in oorsprong eigenlijk puur lichamelijk zijn.
Grote verandering
En dan doet ondervoeding nog iets: ze versterkt angst. Deze angst is opnieuw sterk lichamelijk gedreven: er is geen energie meer, er is uitputting; mensen voelen zich kwetsbaar. Kwetsbaarheid maakt alert. Wanneer het lichaam onvoldoende reserves heeft, kan alles dat teveel is worden ervaren als een soort allesoverheersend, niet te duiden of uit te leggen gevaar. Zeker wanneer het gaat om impactvolle gebeurtenissen zoals grote veranderingen in het leven, een verhuizing of een ziekenhuisopname. Wat normaal gesproken hanteerbaar zou zijn, wordt nu overweldigend. Waar iemand normaal veerkrachtig is, kan nu paniek ontstaan. Dit is wat ondervoeding kan doen, omdat er gewoon geen energie meer is om deze processen en de bijbehorende emotionele, cognitieve en lichamelijke belasting te kunnen dragen en verwerken. Dat maakt ook dat iemand in zo’n acute staat gevoeliger is voor traumatische ervaringen.
(En dat kan leiden tot langdurig vicieuze cirkels waar iemand in betere tijden, met voldoende energie, veel gemakkelijker uit zou komen.)
Luister
Dus, heeft u of heb jij een ouder, grootouder, kind, kleinkind of iemand anders in uw omgeving die lijdt aan ondervoeding, met wat voor onderliggende oorzaak dan ook, bedenk dan dat die ondervoeding zelf ook een oorzaak kan zijn in bepaalde observaties die je doet. Heb geduld en begrip, maak situaties klein en hanteerbaar en zoek samen naar oplossingen. Probeer niet over te nemen, laat iemand zoveel mogelijk zelf regie nemen, maar probeer de gevolgen van ondervoeding wel te bespreken zodat er kennis ontstaat. Herhaal waar nodig, zowel voor jezelf als de ander; kennis en diep begrip kunnen cruciaal zijn. Vraag actief waar iemand behoefte aan heeft en laat zien dat je er bent, dat je luistert en begrijpt. Wanneer je begrijpt dat schijnbaar normale, of mild impactvolle situaties voor de ander overweldigend kunnen zijn, komen hanteerbare oplossingen in het zicht. En soms gewoon door er te zijn.
